dhartii heThlaa baulad

Kulwant Singh Virk

ThaThii khaaraa pinD amritsar to.n ne.De hii sii, pakkii sa.Dak te. te jis mauj vich maan singh jaa rihaa sii us vich te duur de pinD vii ne.De hii laggde ne. is la.ii bhaave.n shaam ho rahii sii te Taange de thakke ho.e gho.De dii Taap vii maTThii ho rahii sii, us nuu.n ko.ii chintaa nahii.n sii.

maan singh chhuTii te aa.i.aa ho.i.aa ik faujii sii. ThaTThii khaaraa us de yaar karam singh daa pinD sii. jinnii.aa.n guu.Dhii.aa.n yaarii.aa.n fauj vich lagdii.aa.n ne hor kite nahii.n lagdii.aa.n. pahilaa.n taa.n uh dove.n aapNe raijiimainTal sainTar vich ikaTThe rahe te huN ik baTaaliian vich barmaa pharanT te la.D rahe san. karam singh pahilaa.n daa bhartii sii te huN hauldaarii karda sii par maan singh aje masaa.n naa.ikii tak hii apa.Di.aa sii.

karam singh baare ik KHaas gall ih sii ki us dii jiibh vich ba.Daa ras sii. pinD de ka.ii hor munDe vii fauj vich san. jado.n uh chhuTii aaunde taa.n pinD de bandi.aa.n naal unhaa.n dii gall vaahiguruu jii kii fatahi to.n age naa Turdii, par jado.n karam singh pinD aaundaa taa.n khuuh te nhaa.uN vaali.aa.n dii.aa.n bhii.Daa.n vadh jaandii.aa.n. si.aal dii addhii addhii raat lok ThanDii ho rahii daaNe bhunnaN vaalii bhaTThii de sek aasre baiThe karam singh dii.aa.n gallaa.n suNde rahinde. pichhe rajmainT vich us dii raa.iiphal daa nashaanaa ba.Daa mashahuur sii. nishaanaa maaran de mukaabali.aa.n vich us dii golii nishaane is tarhaa.n Thiik vichkaaro.n langhdii jive.n aap hatth naal pha.Dke langhaa.ii ga.ii hove.

huN la.Daa.ii vich us de pakke nishaane ne ka.ii duur luke ho.e te daraKHtaa.n de TaahaN jihe disde japanii Dege san. is tarhaa.n uh japanii nishaanchii.aa.n dii.aa.n golii.aa.n naal mere aapNe aadmii.aa.n de badle chukaandaa te aapNii palTan daa dil ThanDhaa karda. jithe machine gannaa.n dii.aa.n golii.aa.n dii.aa.n vaachh.Daa.n nisphal jaandii.aa.n uthe karam singh dii ik golii kamm su.aar dindii sii. bhaave.n huN karam singh de haDD kujh puraaNe hunde jaande san, par jado.n jimnaasTak de DanDi.aa.n te kheDaa.n karda taa.n vekhaN vaali.aa.n nuu.n is tarhaa.n laggdaa jive.n us nuu.n ko.ii bhuut chamba.D gi.aa hove.

ithe la.Daa.ii vich te KHair ih sabh kujh band sii. hor vii bahut kujh band sii, kadii kassii.aa.n ho.iiaa.n vardii.aa.n paa ke bainD naal pareD nahii.n kiitii sii, ko.ii baazaar ne.De nahii.n sii jithe muftii paa ke ko.ii jaa sake. kade ko.ii pinD daa, ilaake daa bandaa nahii.n mili.aa sii. is kar ke jado.n maan singh dii chhuTTii dii vaarii aa.ii taa.n karam singh ba.Daa aukhaa ho.i.aa sii. je uhnuu.n vii chhuTTii mil jaandii taa.n dove.n ikaTThe hii chhuTTii.aa.n guzaarde te phir ikaTThe hii mu.D aaunde. anmritasro.n chuuha.DkaaNaa kih.Daa duur sii, panjaah kohaa.n dii vith nahii.n sii, bhaave.n pahile nuu.n maajhaa te duusre nuu.n baar aakhde san. bhaave.n pahilaa muDh kadiimaa.n to.n vasi.aa ho.i.aa sii te duusre nuu.n changii tarhaa.n jamm ke vasi.aa.n aje tho.Dhaa chir hii ho.i.aa sii. par chhuTTii ihnaa.n dinaa.n vich ba.Dii aukhii mildii sii. kadii kadii kise nuu.n. jis tarhaa.n la.Daa.ii vich bahaadarii de tasme kadii kadii hii kise nuu.n milde.

te jado.n maan singh pichhaanh nuu.n aaunde faujii Tarakk vich baiThaN lagaa taa.n karam singh ne kihaa, ‘‘saaDe ghar vii hundaa aavii.n tuu.n. mere kolo.n aa.e nuu.n tainuu.n vekhaNge taa.n addhaa mel taa.n uhnaa.n daa ho jaa.egaa. phir uhnaa.n kolo.n aa.e nuu.n tainuu.n mai.n vekhaangaa te tere kolo.n uhnaa.n dii.aa.n gallaambaataa.n suNaangaa taa.n addhaa mel meraa vii ho jaa.egaa.’’

phir aapNe ilaake vich us dii dil-chaspii vadhaaN la.ii us puchchhi.aa ‘‘tuu.n age kadii udhar gi.aa e ki nahii.n!’’

‘‘nahii.n amritsar vicho.n ii langhi.aa haa.n, parhaa.n te kadii nahii.n gi.aa!’’

‘‘odhar ba.De gurdvaare ne – taran taaran, khaDuur saahib, go.indvaal. saarii thaa.ii.n matthaa Tek aavii.n naale saaDe gharo.n ho aavii.n. mai.n chiTThii paa di.uu.n uhnaa.n nuu.n.’’

te ise kar ke aapNii.aa.n chhuTTii.aa.n mukaN de ne.De ajj uh Taange te cha.Dhi.aa karam singh de pinD jaa rihaa sii.

‘‘baapuu jii mai.n maan singh aa.n chuuha.DkaaNi.o.n.’’ us ne karam singh de ghar dii Dia.Dii vich baiThe baabe nuu.n hatth jo.D ke kihaa.

‘‘aa.o jii, jii.uu aa.iaa.n nuu.n. aa.o bahi jaa.o.’’

maan singh andar langh ke manjii te bahi gi.aa. us de aauN kar ke baabaa kujh aukhaa aukhaa lagdaa sii. pahilaa.n taa.n uh idhar odhar vekh rihaa sii par huN us ne chupp chaap niivii.n paa la.ii.

maan singh kaahle subhaa daa nahii.n sii par aapNii is aa.o-bhagat te us nuu.n ba.Dii hairaanii ho.ii. ho sakdaa sii ih ko.ii opraa aadmii hove.

‘‘tusii.n karam singh de baap o’’ us ne changerii milNii dii mang karde ho.e kihaa.

‘‘aaho jii ih uhdaa ii ghar e.’’

‘‘us mere baare tuhaanuu.n ko.ii chiTThii likhii sii?’’

‘‘haa.n us likhi.aa sii pa.ii tusii.n aauge saaDe kol.’’ te buDDhaa uTh ke vih.De val nuu.n Tur pi.aa. ik kaTTii nuu.n us kholh ke kille to.n duusre kille te baddhaa phir us de pinDe te hatth pheri.aa te phir us nuu.n aapNaa hatth chaTaN la.ii ditaa. phir andar jaa ke maan singh de aauN daa pataa ditaa te chaah liaauN la.ii aakhi.aa. te jis tarhaa.n mu.D ke Di.o.Dii vich aauN to.n Dardaa hove, uh phir vih.De vich baddhii gho.Dii kol khalo gi.aa. us de age pa.ii tuu.Dii nuu.n hilaa.i.aa, hor chhole li.aa ke vich pa.e te aKHiir mu.D ke Di.o.Dii vich aa gi.aa. baabaa huN kujh vadhere aapNe aap vich sii. uh maan singh val te saje khabe vii jhaak rihaa sii.

‘‘jasvant singh kithe ve?’’ maan singh nuu.n pataa sii ki karam singh de nikke bharaa naa.n jasvant singh e.

‘‘huNe aa jaandaa e, charhii dii gaD lai ke.’’ ene nuu.n karam singh dii bebe chaah lai ke aa ga.ii. ‘‘bebe jii sati srii akaal’’ maan singh ne hasdii.aa.n akkhaa.n naal buDDhii val vekhi.aa.

buDDhii de honTh kujh kahiN la.ii pharke par ko.ii akkhar naa baN saki.aa. maan singh ne chaah vaalii ga.Dvii te kaulii us de hattho.n pha.D la.ii te uh vaapas chalii ga.ii.

‘‘ih majhail kis tarhaa.n de aadmii ne.’’ maan singh hairaan ho rihaa sii. aapNe vich uh ba.Daa tang sii. par huN ih ghar aa ke vaapas tho.Daa jaa sakdaa sii, ‘‘chalo ik raat rahi ke mu.D chalaange.’’ us faisla kiitaa.

raat nuu.n jado.n jasvant singh aa.i.aa taa.n is rauNak vich gallaambaataa.n kujh khulhii.aa.n hoN lagii.aa.n.

‘‘ba.Dii mashahuur ho.ii ho.ii e golii karam singh dii uthe brahmaa dii la.Daa.ii vich. bas uhde gho.Daa dabaN dii Der hundii e, akkh de phor vich ik japanii heThaa.n leT jaandaa e. saanuu.n naal Turadi.aa.n pataa vii nahii.n lagdaa us sabh kitho.n li.aa.’’

maan singh ithe ruk gi.aa, is umiid to.n ki uh saare brahmaa dii la.Daa.ii dii.aa.n bahut saarii.aa.n gallaa.n puchchhaNge us daa andar gallaa.n naal bhari.aa pa.i.aa sii, par ithe taa.n ko.ii suNdaa hii nahii.n sii. kujh chir is tarhaa.n hii sunn rahii te phir buDDhe ne jasvant singh nuu.n kihaa.

‘‘aapNii vaarii kado.n e paaNii dii.’’

‘‘parso.n tinn vaje savere lagNii e.n.’’

tinn vaje saver daa naa.n suN ke maan singh ne pher gall chhe.Dii. uh aapNe yaar dii.aa.n raj ke gallaa.n karnii.aa.n chaahundaa sii.

‘‘hor gall te gall, karam singh pahir raat uThaN to.n taa.n bach gi.aa. fauj vich savere uThaN daa ba.Daa aalas e uhnuu.n, saari.aa.n to.n pichho.n uThdaa e othe’’

is naal vii kise daa utshaah naa jaagi.aa.

phir roTii aa.ii. uhnaa.n kaafii uchech kiitaa ho.i.aa sii. naal naal jasvant uhnuu.n roTii khaande nuu.n pakkhaa jhal rihaa sii. us daa ih KHi.aal ki uh us val dhi.aan nahii.n de rahe san, dilo.n nikal gi.aa.

roTii khaandi.aa.n khaandi.aa.n karam singh daa nikkaa jihaa munDaa Turdaa Turdaa maan singh dii manjii kol aa gi.aa. je uh hor kise naal karam singh dii.aa.n gallaa.n nahii.n kar sakdaa sii taa.n uhde munDe naal taa.n kar sakdaa sii naa. maan singh ne us nuu.n kuchha.D chuk li.aa.

‘‘o.e aapNe baapuu kol chalNaa ii.n? jaaNaa ii taa.n chal mere naal. ba.Daa mii.nh paindaa e uthe, paaNii vich turi.aa phirii.n.’’ maan singh dii ih gall baapuu nuu.n suul vaa.ng chubhii, ‘‘aah pha.D lai munDe nuu.n odhar rakh, roTii taa.n kha laiN di.aa karo aaraam naal’’ baapuu ne zaraa tez ho ke kihaa te bebe aa ke munDaa chuk ke lai ga.ii.

huN te ghar dii havaa vich maan singh nuu.n saah laiNaa aukhaa ho rihaa sii. idhar daa painDaa mukaa ke us daa chhetii chhetii mu.Dan nuu.n jii karda sii. us aapNe agle din de chakkar baare puchh gichh arambhii. ‘‘itho.n taran taaran kinnaa e.n?’’

‘‘chaar koh painDaa e.’’

‘‘Taangaa mil jaandaa hovegaa savere savere hii.’’

‘‘Taangi.aa.n Tuungi.aa.n daa ko.ii fikar naa kar tuu.n, jasvant nuu.n tere naal ghalaange. dove.n bharaa kaTThe hii matthaa Tek aa.io saare.’’ is gall te maan singh raazii sii. jasvant eDaa ghuTi.aa ho.i.aa bandaa nahii.n sii.

par maan singh de naal Turadi.aa.n te uh vii kujh ghuTi.aa hii gi.aa. jih.De jaaNuu.n bande uhnuu.n raah vich milde uh uhnaa.n nuu.n duuro.n hii fatahi bula ke agaanh Tur paindaa. bhaave.n maan singh daa jii karda sii ki uh aap khalo ke lokaa.n naal gallaambaataa.n kare. us ne kih.Daa roz roz is paase aa.uNaa sii?

‘‘karam singh ne taa.n ba.Daa jas khaTi.aa e fauj vich. tuu.n ki.u.n naa fauj vich gi.aa’’ maan singh ne pher karam singh nuu.n age lai aandaa.

jasvant ik-dam kaThaa ho gi.aa jive.n ko.ii chorii karda pha.Di.aa jaandaa hai. kujh Thahir ke us ne kihaa, ‘‘ik tho.Daa e fauj vich!’’

‘‘charhii.aa.n, kamaad kiDe kiDe ho ga.e ne aapNe val?’’ ik charhii dii pailii kolo.n langhadi.aa.n jasvant ne gall chalaa.ii.

‘‘bande bande jiDe kha.De ne’’ par us daa dil is gall vich nahii.n sii. uh te aapNe yaar dii.aa.n gallaa.n karnii.aa.n chaahundaa sii. pinD mu.D ke maan singh pichhaanh jaaN dii.aa.n salaahaa.n vich sii. anmritasro.n raat dii gaDDii cha.Dh ke uh saver vele phir pinD apa.D sakdaa sii. bhaave.n aapo aapNii thaa.ii.n saari.aa.n ne us la.ii kaafii uchech kiitii sii par us nuu.n is phere daa umed to.n bahut ghaT su.aad aa.i.aa sii. is vele vii andar us la.ii chaah ti.aar ho rahii sii Di.o.Dii vich uh ikallaa hii sii.

saahmaNe galii vich jhola gal vich lamkaa.ii Daakii.aa Turi.aa aaundaa sii. pahilo.n taa.n is tarhaa.n lagaa jive.n uh Turdaa Turdaa siddhaa hii age langh jaavegaa, par phir uh Di.o.Dii vich aa ke manjii te baiTh gi.aa.

‘‘kii li.aae o?’’

‘‘liaauNaa kii e, aah painshan aa.ii e vichaare karam singh dii.’’

‘‘karam singh dii painshan…? karam singh maari.aa gi.aa?’’

‘‘baadshaaho saaraa ilaakaa taraas taraas pi.aa karda e. te tusii.n uhde ghar baiThe puchchhde o karam singh maari.aa gi.aa e. chiTThii aa.iaa.n te ajj pandraa.n din ho ga.e ne.’’

do ku vaar maan singh daa saah kaahlaa jihaa aa.i.aa. sir te nakk to.n utle hisse dii ik muTh jihii miiTii ga.ii te phir akkhaa.n raahii.n paaNii nuch.Dan naal Dhillii hoN lagii. karam singh daa ghar andar gi.aa ho.i.aa uhdaa pitaa, uhdaa nikkaa jihaa munDaa us nuu.n roN vich madad de rahe san.

baapuu ne baahro.n hii Daakii.aa baiThaa vekh ke samajh li.aa ki gall nikal ga.ii hai. huN bhaar chukii phiran dii ko.ii lo.D nahii.n sii. aTThaa.n pahiraa.n daa dabaaa Dhilaa ho.i.aa te atthruu vag ture. dove.n Dher chir kol kol baiThe aapNe aap nuu.n haulaa karde rahe.

phir maan singh boli.aa, ‘‘tusaa.n mainuu.n aaunde hii ki.u.n naa dasi.aa?’’

‘‘aive.n, asaa.n aakhi.aa munDaa chhuTTii aa.i.aa e, ihdii chhuTTii KHaraab naa hove. aape chhuTTii kaT ke palTaN vich jaa.egaa, suN legaa. faujii nuu.n chhuTTii pi.aarii hundii e. jinnii karam singh nuu.n pi.aarii sii unii hii tainuu.n ho.uu naa, sago.n bahutii ho.uu. baar de pinDaa.n de lok taa.n saa.uN de jamm pal ne, uhnaa.n nuu.n te tho.Daa aukh vii bahutaa disdaa ho.uu. par asii.n gall lukaaN vich rataa kaamyaab nahii.n ho.e. aive.n besu.aadii hii kiitii.’’

mu.Dde ho.e maan singh ne maajhe de pinD vekhe jinhaa.n daa baabaa jamm pal sii. ihnaa.n du.aale bachaaa la.ii kile koT usre ho.e san, thaa.n thaa.n ma.Dhii.aa.n te samaadhaa.n san jih.Dii.aa.n piih.Dii.aa.n vich ihnaa.n lokaa.n dii bhaarat te dhaavaa karan vaali.aa.n naal la.Dan maran dii.aa.n kahaaNii.aa.n dasdii.aa.n san. ise kar ke baabe dii sahiN-shaktii innii vadhii ho.ii sii. uh duuji.aa.n nuu.n haulaa rakhaN la.ii aap hor bhaar chukNaa chaahundaa sii. maan singh ne suNi.aa ho.i.aa sii ki ik dhaul hai jo aapNe siraa.n te saarii dhartii daa bhaar chuk ke kha.Daa rahindaa he. us nuu.n is tarhaa.n lagaa jive.n karam singh daa pitaa hii uh dhaul sii jih.Daa bhaar thalle dabi.aa hoN pichho.n vii lokaa.n daa bhaar chukNaa chaahundaa sii.