ਦਮੋਦਰ
ਦਮੋਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕ਼ਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੋਢੀ ਕ਼ਿੱਸਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਅਕਬਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ "ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ" ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕ਼ਿੱਸਾ ਲਿਖਿਆ। ਦਮੋਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਲਗਣ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੋਕ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਿਆ।
ਦਮੋਦਰ ਦਾਸ ਅਰੋੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕ਼ਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ' ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ 'ਹੀਰ ਦਮੋਦਰ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਮੋਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਲੋਧੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ (ਲਗਭਗ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਮੌਤ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਲਾਟੀ ਜ਼ਾਤ ਦੇ ਅਰੋੜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵਲ੍ਹਾਰਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਝੰਗ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਚਣੀਓਟ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਹੀਰ ਦਮੋਦਰ' ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਬਾਵਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ 1927 ਈ. ਵਿਚ ਪੁਚਾਇਆ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਝਾਂਗੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨੀ ਅਤੇ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੰਗਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਮੋਦਰ ਨੇ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਖਾਂਤਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕ਼ਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।