ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤਿਤਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ, ਨਾਵਲ, ਕਵਿਤਾ, ਰੰਗਮੰਚ, ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਮਾਰਚ 1917 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਧਮਿਆਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ। 1942 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 1966 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਪਦਵੀਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1973 ਈ. ਤਕ ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਬਣੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਜਾਣ ਮੌਕ਼ਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਹਾਕੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੇ।

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਸਨ।  ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਜਾਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 24 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 10 ਨਾਵਲ, 7 ਨਾਟਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 2 ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 7 ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਚੀਆ ਹਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ  ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਥਿਤੀ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਰਦਯਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਜਗਤ ਦੇ ਅਸਥਿਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੰਵਾਦ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਹਿਜ, ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਹੈ — ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੰਢੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਚੇ ਹਨ।

ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਨੂੰ ਕਈ ਇਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਜ਼ਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1965 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 1988 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ।

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 26 ਜਨਵਰੀ 2012 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।