ਪੀਲੂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਦੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ “ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ” ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਕਥਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਲਈ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਉਹ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਤਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵੈਰੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਕਲਾ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੂਪ-ਰੰਗ ਨੂੰ ਸੰਜੋਇਆ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਕਿੱਸਾਗੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਪਾਈਆਂ।
ਪੀਲੂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ “ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ” ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮਕਥਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਵਿਨਟਰਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਟੇਲਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕਿ ਛਾਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਥਾ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕੋ ਵਾਰ ਹੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਯੋਗ ਰਚਿਆ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਕ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਤ੍ਰਾਸ਼ਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸੰਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਪੀਲੂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
ਪੀਲੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮਕਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵੀ ਪੱਖ ਸੀ। ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਵਰਗੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਪਰੋਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸਰਲ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਲੋਕਧਾਰੀ ਸਾਦਗੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਧਾਰੀ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਰੂਪਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੀਲੂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਲੋਕ-ਰੂਪਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸੁਖਮ ਸਮਝ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਮੀ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ, ਜਦਕਿ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਲੂ ਦੀ ਥਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ। ਪੀਲੂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿੱਸਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।