ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਨਾਮਵਰ ਹਸਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ, ਨਿਬੰਧ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ, ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਬੀਬੀ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਹੌਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੜਨ ਅਤੇ ਲਿਖ਼ਣ ਦੀ ਚੇਟਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ 1932 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨੀ ਅਤੇ 1933 ਈ. ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਤੇਰਾਂ-ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉਹਨਾ ਦਾ ਨਾਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਯਾਤਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀਏ, ਰਦੀਫ਼ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ, 1936 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਵਾਤੜਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।

 ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰਚੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 20 ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 13 ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਨਾਵਲ, ਨਿਬੰਧ, ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾ, ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ, 1947 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਵੰਡ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲ ਪਿੰਜਰ (1950) ਵੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

15 ਮਈ 1973 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡੀ.ਲਿਟ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ 1956 ਵਿੱਚ ਸੁਨੇਹੜੇ  ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1969 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ, 1982 ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ ਲਈ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀਅਤਨਾਮ, ਰੂਸ, ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ, ਹੰਗਰੀ, ਰੋਮਾਨੀਆ, ਅਤੇ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ-ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਸਥਿਤੀ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1966 ਤੋਂ ਨਾਗਮਣੀ ਨਾਮਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿਵਾਈ।

1960 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ 40 ਸਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਮਾਜਕ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਗਹਿਰੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ, ਪੁੱਤਰ ਨਵਰਾਜ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਕੰਦਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦਾਂ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਣਮਿੱਟ ਅਲਵਿਦਾ ਛੱਡੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।