ਜਗਤਾਰ

ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਕਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਕਾਵਿ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 23 ਮਾਰਚ 1935 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਜਗੋਮਾਲ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਜਗਤਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਪੋਸ਼ਣ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਬੇਹੱਦ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਭਰੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ’ਤੇ ਡਾ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਜਗਤਾਰ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਯਾਤਰਾ 1950ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ 1952 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਉਰਦੂ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ-ਕਲਾ, ਅਰੂਜ਼ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਅਕਤਿਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਚਿਆ।

ਜਗਤਾਰ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾਂ ਰਾਂਗਲੀਆਂ, ਤਲਖ਼ੀਆਂ-ਰੰਗੀਨੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਪਥਰੀ, ਅਧੂਰਾ ਆਦਮੀ, ਲਹੂ ਦੇ ਨਕ਼ਸ਼, ਜਜ਼ੀਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ, ਚਨੁਕਰੀ ਸ਼ਾਮ, ਮੋਮ ਦੇ ਲੋਕ, ਜੁਗਨੂੰ, ਦੀਵਾ ਤੇ ਦਰਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੈੜਾਂ, ਮੋਮ ਦੇ ਲੋਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਪਰਿਪਕਵਤਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਚੇਤਨਾਤਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ, ਆਧੁਨਿਕਤਾ, ਪੱਖਪਾਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤਿਗਤ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਅੰਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹਨ।

ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਾਹਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ, ਇਸਲਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ "ਦੁਖ ਦਰਿਆਓਂ ਪਾਰ ਦੇ", "ਆਖਿਆ ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ", "ਚੋਣਵੀਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ", "ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ" ਅਤੇ "ਹਮਸਫ਼ਰ" ਆਦਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਉਹ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਨਮੂਦਾਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਹਿਤਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਗਤਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1991 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਵੀ ਅਵਾਰਡ, 1995 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1998 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਬੈਸਟ ਪੋਇਟ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਤੋਂ Poet of the Century ਦੀ ਉਪਾਧੀ। ਉਹ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅਦਬੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਦਾ ਸਾਰਥਕ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 30 ਮਾਰਚ 2010 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਗਿਆ।