ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ

 ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ੀਲ ਕਵੀ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1905 ਨੂੰ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਧਮਿਆਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਗਵੰਤੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਧਮਿਆਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਕੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ 1933 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।1940 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣੇ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ 1946 ਵਿੱਚ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ' ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1934 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਪੰਜ ਦਰਿਆ' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ 1939 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 'ਸਾਵੇ ਪੱਤਰ', 'ਕੁਸੰਭੜੇ', 'ਅੱਧਵਾਟੇ', 'ਕੱਚ-ਸੱਚ', 'ਵੱਡਾ ਵੇਲਾ', 'ਜੰਦਰੇ', 'ਜੈ ਮੀਰ', 'ਬੂਹੇ', 'ਚਾਰ ਹੰਝੂ', 'ਆਵਾਜ਼ਾਂ', 'ਨਨਕਾਇਣ' ਅਤੇ 'ਨਿੱਕੀ-ਨਿੱਕੀ ਵਾਸ਼ਨਾ' ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 'ਸਾਵੇ ਪੱਤਰ' ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅੰਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਹਾਸਿਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਸਟੇਜੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਜਮੂਦ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ, ਸਗੋਂ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੇਗ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਨਿਰਮਲਾ' ਅਤੇ 'ਗੋਦਾਨ', ਸ਼ੋਲੋਖੋਵ ਦਾ 'ਧਰਤੀ ਪਾਸਾ ਪਰਤਿਆ', ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀਆਂ 'ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਧੀ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ' ਅਤੇ ਸੋਫ਼ੋਕਲੀਜ਼ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਟਕ 'ਰਾਜਾ ਈਡੀਪਸ', ਲਾਈਟ ਆਫ਼ ਏਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਚਾਨਣ, ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਆਦਿ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਯੁੱਗ-ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੋਰਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

 3 ਮਈ 1978 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਸ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।  ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੁਧਿਆਣੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।